کارگەکانی چیمەنتۆ وەک ئەوەی لێرەدا نیشان دراوە سەرچاوەیەکی سەرەکی دووەم ئۆکسیدی کاربۆن کە کەشوهەوا گەرم دەکات. بەڵام هەندێک لەو پیسکەرانە دەتوانرێت بگۆڕدرێن بۆ جۆرێکی نوێ لە سووتەمەنی. ئەم خوێیە دەتوانرێت بە سەلامەتی بۆ دەیان ساڵ یان زیاتر هەڵبگیرێت.
ئەمە چیرۆکێکی دیکەیە لە زنجیرەیەکدا کە سەیری تەکنەلۆژیا و کردارە نوێیەکان دەکات کە دەتوانن گۆڕانی کەشوهەوا خاو بکەنەوە، کاریگەرییەکانی کەم بکەنەوە، یان یارمەتی کۆمەڵگاکان بدەن بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی جیهانێکی خێرا کە لە گۆڕاندایە.
ئەو چالاکییانەی کە دووەم ئۆکسیدی کاربۆن (CO2) کە گازی گەرمخانەیی باو، دەردەکەن، بەشدارن لە گەرمبوونی بەرگەهەوای زەوی. بیرۆکەی دەرهێنانی CO2 لە هەوا و هەڵگرتنی شتێکی نوێ نییە. بەڵام ئەنجامدانی قورسە، بەتایبەتی کاتێک خەڵک توانای کڕینی هەبێت. سیستەمێکی نوێ کێشەی پیسبوونی CO2 بە شێوەیەکی کەمێک جیاواز چارەسەر دەکات. بە شێوەیەکی کیمیایی گازی گەرمکەرەوەی کەشوهەوا دەگۆڕێت بۆ سووتەمەنی.
لە 15ی ئەم مانگەدا توێژەرانی پەیمانگای تەکنەلۆژیای ماساشوستس (MIT) لە کامبریج ئەنجامە پێشکەوتووەکانیان لە گۆڤاری Cell Reports Physical Science بڵاوکردەوە.
سیستەمی نوێی ئەوان بەسەر دوو بەشدا دابەشکراوە. بەشی یەکەم بریتییە لە گۆڕینی دووەم ئۆکسیدی کاربۆن لە هەوا بۆ مۆلیکولێک کە پێی دەوترێت فۆرمات بۆ بەرهەمهێنانی سووتەمەنی. وەک دووەم ئۆکسیدی کاربۆن، فۆرمات یەک ئەتۆمی کاربۆن و دوو ئەتۆمی ئۆکسجینی تێدایە، هەروەها یەک ئەتۆمی هایدرۆجینی تێدایە. هەروەها فۆرمات چەند توخمێکی تری تێدایە. توێژینەوە نوێیەکە خوێی فۆرماتی بەکارهاتووە کە لە سۆدیۆم یان پۆتاسیۆمەوە وەرگیراوە.
زۆربەی خانەکانی سووتەمەنی لەسەر هایدرۆجین کاردەکەن، کە گازی سووتێنەرە و پێویستی بە بۆری و تانکی پەستاندار هەیە بۆ گواستنەوە. بەڵام خانەکانی سووتەمەنی دەتوانن بە فۆرماتیش کاربکەن. فۆرمات ڕێژەیەکی وزەی بەراورد دەکرێت بە هایدرۆجین، بە گوتەی لی جو، زانای ماددە کە سەرکردایەتی پەرەپێدانی سیستەمی نوێی کردووە. لی جو ئاماژەی بەوەشکردووە، فۆرمات هەندێک سوودی هەیە بە بەراورد بە هایدرۆجین. سەلامەتترە و پێویستی بە هەڵگرتنی پەستانی بەرز نییە.
توێژەرانی کۆمپانیای MIT خانەیەکی سووتەمەنییان دروستکرد بۆ تاقیکردنەوەی فۆرمات، کە لە دووەم ئۆکسیدی کاربۆن بەرهەمی دەهێنن. سەرەتا خوێەکەیان لەگەڵ ئاو تێکەڵ کرد. پاشان تێکەڵەکە دەخرایە ناو خانەیەکی سووتەمەنی. لەناو خانەی سووتەمەنیدا، فۆرماتەکە لە کارلێکی کیمیاییدا ئەلکترۆنەکانی ئازاد دەکرد. ئەم ئەلکترۆنانە لە ئەلکترۆدی نەرێنی خانەی سووتەمەنیەوە دەڕژان بۆ ئەلکترۆدی ئەرێنی و سووڕێکی کارەبایی تەواو دەکرد. ئەم ئەلکترۆنە ڕژاوانە- کە تڕواندنی کارەبایی- بۆ ماوەی ٢٠٠ کاتژمێر لە کاتی تاقیکردنەوەکەدا ئامادە بوون.
ژێن ژانگ، زانای کەرەستە و لەگەڵ لی لە کۆمپانیای MIT کاردەکات، گەشبینە بەوەی تیمەکەی دەتوانن لە ماوەی دە ساڵدا تەکنەلۆژیا نوێیەکە گەورە بکەن.
تیمی توێژینەوەی MIT شێوازێکی کیمیایییان بەکارهێنا بۆ گۆڕینی دووەم ئۆکسیدی کاربۆن بۆ پێکهاتەیەکی سەرەکی بۆ بەرهەمهێنانی سووتەمەنی. سەرەتا بەر گیراوەیەکی زۆر ئەلکالییان خست. ئەوان سۆدیۆم هایدرۆکساید (NaOH)یان هەڵبژارد کە بە شێوەیەکی گشتی بە لایە ناسراوە. ئەمەش کارلێکی کیمیایی دەستپێدەکات کە بیکاربۆناتی سۆدیۆم (NaHCO3) بەرهەم دەهێنێت، کە زیاتر بە سۆدەی نان ناسراوە.
پاشان کارەبایان داگیرساند. تڕواندنی کارەبایی کارلێکی کیمیایی نوێی دەستپێکرد کە هەموو ئەتۆمێکی ئۆکسجینی ناو مۆلیکولی سۆدەی نانخواردنی دابەشکرد و فۆرماتی سۆدیۆم (NaCHO2)ی بەجێهێشت. سیستەمەکەیان نزیکەی هەموو کاربۆنەکانی ناو CO2 - زیاتر لە لەسەدا ٩٦ - گۆڕی بۆ ئەم خوێیە.
ئەو وزەیەی کە پێویستە بۆ لابردنی ئۆکسجین لە پەیوەندییە کیمیاییەکانی فۆرماتدا هەڵدەگیرێت. پرۆفیسۆر لی ئاماژەی بەوەدا کە فۆرمات دەتوانێت ئەم وزەیە بۆ دەیان ساڵ هەڵبگرێت بەبێ ئەوەی وزەی پۆتانسێل لەدەست بدات. پاشان کارەبا بەرهەم دەهێنێت کاتێک بەناو خانەی سووتەمەنیدا تێدەپەڕێت. ئەگەر ئەو کارەبایەی کە بۆ بەرهەمهێنانی فۆرمات بەکاردێت لە وزەی خۆر، با یان کارەبای ئاوییەوە بێت، ئەوا ئەو کارەبایەی کە لەلایەن خانەی سووتەمەنییەوە دروست دەبێت، دەبێتە سەرچاوەیەکی وزەی پاک.
لی وتی بۆ گەورەکردنی تەکنەلۆژیا نوێیەکە، "پێویستە سەرچاوەی جیۆلۆجی دەوڵەمەندی لایە بدۆزینەوە." لێکۆڵینەوەی لە جۆرە بەردێک کردووە کە پێی دەوترێت بازاڵتی ئەلکالی (AL-kuh-lye buh-SALT). کاتێک لەگەڵ ئاو تێکەڵ دەکرێن، ئەم بەردانە دەبنە لای.
فەرزان کازمیفەر ئەندازیارە لە زانکۆی ویلایەتی سان خۆسێ لە ویلایەتی کالیفۆرنیا. توێژینەوەکانی لەسەر هەڵگرتنی دووەم ئۆکسیدی کاربۆن لە پێکهاتەکانی خوێی ژێر زەویدا جەخت دەکەنەوە. ئەو دەڵێت، لابردنی دووەم ئۆکسیدی کاربۆن لە هەوادا هەمیشە قورس بووە و بەو هۆیەوە گران بووە. بۆیە گۆڕینی CO2 بۆ بەرهەمی بەکارهێنەر وەک فۆرمات قازانجێکی زۆری هەیە. تێچووی بەرهەمەکە دەتوانێت تێچووی بەرهەمهێنانەکە قەرەبوو بکاتەوە.
لێکۆڵینەوەیەکی زۆر کراوە لەسەر گرتنی دووەم ئۆکسیدی کاربۆن لە هەوا. بۆ نموونە لەم دواییانەدا تیمێکی زانایان لە زانکۆی لیهای باسیان لە شێوازێکی دیکە کرد بۆ فلتەرکردنی دووەم ئۆکسیدی کاربۆن لە هەوا و گۆڕینی بۆ سۆدەی نان. گروپە توێژینەوەکانی تر خەریکی هەڵگرتنی CO2ن لە بەردی تایبەتدا، دەیگۆڕن بۆ کاربۆنی ڕەق کە دواتر دەتوانرێت پرۆسێس بکرێت بۆ ئیتانۆل کە سووتەمەنییەکی ئەلکهولییە. زۆربەی ئەم پڕۆژانە بچووکن و هێشتا کاریگەرییەکی بەرچاویان لەسەر کەمکردنەوەی ئاستی بەرزی دووەم ئۆکسیدی کاربۆن لە هەوادا نەبووە.
ئەم وێنەیە خانوویەک نیشان دەدات کە بە دووەم ئۆکسیدی کاربۆن کاردەکات. ئەو ئامێرەی لێرەدا نیشان دراوە دووەم ئۆکسیدی کاربۆن (مۆلیکولەکانی ناو بڵقی سوور و سپی) دەگۆڕێت بۆ خوێیەک کە پێی دەوترێت فۆرمات (بڵقی شین و سوور و سپی و ڕەش). پاشان دەتوانرێت ئەم خوێیە لە خانەیەکی سووتەمەنیدا بەکاربهێنرێت بۆ بەرهەمهێنانی کارەبا.
کازمیفار وتی باشترین بژاردەی ئێمە ئەوەیە کە "سەرەتا دەردانی گازی گەرمخانەیی کەم بکەینەوە." یەکێک لە ڕێگاکانی ئەنجامدانی ئەو کارە بریتییە لە گۆڕینی سووتەمەنی بەردینی بە سەرچاوەی وزەی نوێبووەوە وەک با یان خۆر. ئەمەش بەشێکە لە قۆناغی گواستنەوەیەک کە زاناکان پێی دەڵێن "دیکاربۆنکردن". بەڵام ئاماژەی بەوەشکرد، وەستاندنی گۆڕانی کەشوهەوا پێویستی بە ڕێبازێکی فرەلایەنە دەبێت. ئاماژەی بەوەشکرد، ئەم تەکنەلۆژیا نوێیە پێویستە بۆ گرتنی کاربۆن لەو ناوچانەی کە ئەستەمە کاربۆنیان لێبکرێتەوە. کارگەی پۆڵا و کارگەی چیمەنتۆ وەربگرە، بۆ ناوهێنانی دوو نموونە.
هەروەها تیمی MIT سوودەکانی لە تێکەڵکردنی تەکنەلۆژیا نوێیەکەیان لەگەڵ وزەی خۆر و بادا دەبینن. پاترییە تەقلیدییەکان بە شێوەیەک دروستکراون کە وزە بۆ چەند هەفتەیەک لە یەک کاتدا هەڵبگرن. هەڵگرتنی تیشکی خۆری هاوین بۆ زستان یان زیاتر پێویستی بە ڕێگەیەکی جیاواز هەیە. لی وتی: "بە سووتەمەنی فۆرمات، تۆ چیتر سنووردار نیت تەنانەت لە هەڵگرتنی وەرزیدا. “دەتوانێت نەوەیی بێت.”
ڕەنگە وەک زێڕ نەدرەوشێتەوە، بەڵام "دەتوانم ٢٠٠ تۆن... فۆرمات بۆ کوڕ و کچەکانم بەجێبهێڵم"، لی وتی، "وەک میراتێک."
ئەلکالین: سیفاتێکە کە باس لە ماددەیەکی کیمیایی دەکات کە ئایۆنەکانی هایدرۆکسید (OH-) لە گیراوەدا دروست دەکات. هەروەها ئەم گیراوانە پێیان دەوترێت ئەلکالی (بە پێچەوانەی ترش) و pH یان زیاترە لە 7.
ئاوی زەوی: پێکهاتەیەکی بەرد کە توانای ڕاگرتنی کۆگاکانی ئاوی ژێر زەوی هەیە. ئەم زاراوەیە بۆ حەوزی ژێرزەوییش دەگرێتەوە.
بازاڵت: بەردی گڕکانێکی ڕەشە کە بەزۆری زۆر چڕ دەبێت (مەگەر تەقینەوەی گڕکانێک گیرفانی گەورەی غازی تێدا بەجێبهێڵێت).
پەیوەندی: (لە کیمیادا) پەیوەندییەکی نیمچە هەمیشەیی لە نێوان ئەتۆمەکان (یان گروپەکانی ئەتۆمەکان) لە مۆلیکولێکدا. بەهۆی هێزی ڕاکێشان لە نێوان ئەتۆمە بەشداربووەکاندا دروست دەبێت. کاتێک پەیوەندییەکان دروست دەبن، ئەتۆمەکان وەک یەکەیەک کاردەکەن. بۆ جیاکردنەوەی ئەتۆمە پێکهێنەرەکان، دەبێت وزە لە شێوەی گەرمی یان تیشکی تردا بۆ مۆلیکولەکان دابین بکرێت.
کاربۆن: توخمێکی کیمیاییە کە بنەمای فیزیایی هەموو ژیانە لەسەر زەوی. کاربۆن بە ئازادی لە شێوەی گرافیت و ئەڵماسدا بوونی هەیە. پێکهاتەیەکی گرنگی خەڵوز و بەردی لیمۆ و نەوتە و توانای خۆبەستنەوەی کیمیایی هەیە بۆ پێکهێنانی جۆرەها مۆلیکولی جۆراوجۆر کە بەهای کیمیایی و بایۆلۆژی و بازرگانییان هەیە. (لە لێکۆڵینەوەکانی کەشوهەوادا) هەندێک جار زاراوەی کاربۆن نزیکەی بە شێوەیەکی گۆڕاو لەگەڵ دووەم ئۆکسیدی کاربۆن بەکاردەهێنرێت بۆ ئاماژەدان بەو کاریگەرییە ئەگەرییەی کە کردارێک، بەرهەمێک، سیاسەتێک، یان پرۆسەیەک لەوانەیە لەسەر گەرمبوونی درێژخایەنی بەرگەهەوا هەیبێ.
دووەم ئۆکسیدی کاربۆن: (یان CO2) گازێکی بێ ڕەنگ و بێ بۆنە کە لەلایەن هەموو ئاژەڵەکانەوە بەرهەم دێت کاتێک ئەو ئۆکسجینەی هەناسە دەدەن کارلێک دەکات لەگەڵ ئەو خۆراکە دەوڵەمەندە بە کاربۆن کە دەیخۆن. هەروەها دووەم ئۆکسیدی کاربۆن لە کاتی سووتاندنی ماددە ئۆرگانیکییەکان، لەوانەش سووتەمەنی بەردینی وەک نەوت یان گازی سروشتی دەردەچێت. دووەم ئۆکسیدی کاربۆن گازی گەرمخانەیە کە گەرمی لە بەرگەهەوای زەویدا دەگرێت. ڕووەکەکان لە ڕێگەی فۆتۆسێنتێزەوە دووەم ئۆکسیدی کاربۆن دەگۆڕن بۆ ئۆکسجین و ئەم پرۆسەیە بەکاردەهێنن بۆ دروستکردنی خۆراکی خۆیان.
چیمەنتۆ: بەستەرێکە کە بەکاردێت بۆ ڕاگرتنی دوو ماددە بەیەکەوە، دەبێتە هۆی ڕەقبوونی و ببێتە شتێکی ڕەق، یان چەسپێکی ئەستوور کە بەکاردێت بۆ ڕاگرتنی دوو ماددە بەیەکەوە. (دروستکردن) مادەیەکی وردکراو کە بەکاردێت بۆ بەستنەوەی خۆڵ یان بەردی وردکراو بەیەکەوە بۆ دروستکردنی کۆنکرێت. بەزۆری چیمەنتۆ وەکو پاودەر دروست دەکرێت. بەڵام کاتێک تەڕ دەبێت، دەگۆڕێت بۆ شلەیەکی قوڕاوی کە کاتێک وشک دەبێتەوە ڕەق دەبێتەوە.
کیمیایی: مادەیەکە لە دوو ئەتۆم یان زیاتر پێکهاتووە کە بە یەکەوە (بەستراو) بە ڕێژەیەکی جێگیر و پێکهاتەیەکی دیاریکراو. بۆ نموونە ئاو ماددەیەکی کیمیاییە کە لە دوو ئەتۆمی هایدرۆجین پێکهاتووە کە بە یەک ئەتۆمی ئۆکسجین بەستراونەوە. فۆرمولەی کیمیاییەکەی بریتییە لە H2O. هەروەها دەتوانرێت "کیمیایی" وەک سیفاتێک بەکاربهێنرێت بۆ وەسفکردنی تایبەتمەندییەکانی ماددەیەک کە لە ئەنجامی کارلێکی جۆراوجۆر لە نێوان پێکهاتە جیاوازەکاندا دێتە ئاراوە.
پەیوەندی کیمیایی: هێزێکی ڕاکێشانی نێوان ئەتۆمەکانە کە ئەوەندە بەهێزە کە دەبێتە هۆی ئەوەی توخمە بەستراوەکان وەک یەکەیەک کاربکەن. هەندێک سەرنجڕاکێشن لاوازن، هەندێکی تر بەهێزن. وا دیارە هەموو پەیوەندییەکان ئەتۆمەکان بەیەکەوە دەبەستنەوە بە هاوبەشکردنی (یان هەوڵدان بۆ هاوبەشکردنی) ئەلکترۆنەکان.
کارلێکی کیمیایی: پرۆسەیەکە کە ڕێکخستنەوەی مۆلیکولەکان یان پێکهاتەکانی ماددەیەک لەخۆدەگرێت نەک گۆڕانکاری لە فۆڕمی فیزیاییدا (بۆ نموونە لە ڕەقەوە بۆ گازی).
کیمیا: ئەو لقەی زانستە کە لێکۆڵینەوە لە پێکهاتە و پێکهاتە و تایبەتمەندی و کارلێکی مادەکان دەکات. زانایان ئەم زانیارییە بۆ لێکۆڵینەوە لە ماددە نامۆکان، بۆ دووبارە بەرهەمهێنانەوەی ماددە بەسوودەکان بە ڕێژەیەکی زۆر، یان بۆ دیزاینکردن و دروستکردنی مادەی بەسوود و نوێ بەکاردەهێنن. (لە پێکهاتە کیمیاییەکان) هەروەها کیمیا ئاماژەیە بۆ فۆرمولەی ئاوێتەیەک، شێوازی ئامادەکردنی، یان هەندێک لە تایبەتمەندییەکانی. ئەو کەسانەی لەم بوارەدا کار دەکەن پێیان دەوترێت کیمیاکار. (لە زانستە کۆمەڵایەتییەکاندا) توانای مرۆڤەکان بۆ هاوکاریکردن و پێکەوەبوون و چێژوەرگرتن لە کۆمەڵگەی یەکتر.
گۆڕانی کەشوهەوا: گۆڕانکارییەکی بەرچاو و درێژخایەن لە کەشوهەوای زەویدا. ئەمەش دەتوانێت بە شێوەیەکی سروشتی یان لە ئەنجامی چالاکییەکانی مرۆڤەوە ڕووبدات، لەوانە سووتاندنی سووتەمەنی بەردینی و پاککردنەوەی دارستانەکان.
داماڵینی کاربۆن: ئاماژەیە بۆ گواستنەوەی بە ئەنقەست دوورکەوتنەوە لە تەکنەلۆژیا و چالاکییە پیسکەرەکان و سەرچاوەی وزە کە گازە گەرمکەرەوەکانی بنەمای کاربۆن وەک دووەم ئۆکسیدی کاربۆن و میتانی دەردەدەن بۆ بەرگەهەوا. ئامانج لێی کەمکردنەوەی ڕێژەی گازە کاربۆنییەکانە کە بەشدارن لە گۆڕانی کەشوهەوا.
کارەبا: ڕۆیشتنی بارگەی کارەبایی، بەزۆری لە ئەنجامی جوڵەی تەنۆلکەکانی بارگەی نەرێنی دروست دەبێت کە پێیان دەوترێت ئەلکترۆن.
ئەلکترۆن: تەنۆلکەیەکی بارگەی نەرێنی و بەزۆری بە دەوری ناوچەی دەرەوەی ئەتۆمدا دەسوڕێتەوە؛ هەروەها هەڵگری کارەبایە لە ماددە ڕەقەکاندا.
ئەندازیار: کەسێکە کە زانست و بیرکاری بۆ چارەسەرکردنی کێشەکان بەکار دەهێنێت. کاتێک وەک کردار بەکاردێت، وشەی ئەندازیار ئاماژەیە بۆ دیزاینکردنی ئامێرێک، ماددەیەک، یان پرۆسەیەک بۆ چارەسەرکردنی کێشەیەک یان پێویستییەکی دابیننەکراو.
ئیتانۆل: کحولێکە، کە پێی دەوترێت ئیتیل ئەلکهول، کە بنەمای خواردنەوە کحولیەکانە وەک بیرە و شەراب و خواردنەوە ڕۆحییەکان. هەروەها وەک توێنەر و سووتەمەنی بەکاردێت (بۆ نموونە زۆرجار لەگەڵ بەنزین تێکەڵ دەکرێت).
فلتەر: (ن.) شتێک کە ڕێگە بە هەندێک کەرەستە دەدات تێپەڕن و هەندێکی تریش تێپەڕن، بەپێی قەبارەیان یان تایبەتمەندیەکانی تر. (v.) پرۆسەی هەڵبژاردنی هەندێک ماددە بە پشتبەستن بە تایبەتمەندییەکانی وەک قەبارە، چڕی، بارگاویی و هتد (لە فیزیادا) شاشە، پلێت، یان چینێکی ماددەیەک کە ڕووناکی یان تیشکی دیکە هەڵدەمژێت یان بە شێوەیەکی هەڵبژێردراو ڕێگری لە تێپەڕبوونی هەندێک لە پێکهاتەکانی دەکات.
فۆرمات: زاراوەیەکی گشتی بۆ خوێ یان ئیسترەکانی ترشی فۆرمیک، کە فۆرمێکی ئۆکسجینکراوی ترشی چەورییە. (ئیستر بریتییە لە پێکهاتەیەکی بنەمای کاربۆن کە بە گۆڕینی ئەتۆمی هایدرۆجینی هەندێک ترشە بە هەندێک جۆری گروپی ئۆرگانیک دروست دەبێت. زۆرێک لە چەوری و زەیتی سروشتی ئیسترێکی سروشتی ترشە چەوریەکانن).
سووتەمەنی بەردینی: هەر سووتەمەنییەک، وەک خەڵوز، نەوت (نەوتی خاو)، یان گازی سروشتی، کە بە درێژایی ملیۆنان ساڵ لە ناو زەویدا لە پاشماوەی خراپبووی بەکتریا، ڕووەک، یان ئاژەڵەکانەوە دروست بووە.
سووتەمەنی: هەر ماددەیەک کە وزە لە ڕێگەی کارلێکی کیمیایی یان ئەتۆمی کۆنترۆڵکراوەوە دەربدات. سووتەمەنی بەردینی (خەڵوز، گازی سروشتی و نەوت) سووتەمەنی باون کە وزە لە ڕێگەی کارلێکی کیمیاییەوە دەردەکەن کاتێک گەرم دەکرێن (بەزۆری تا ئاستی سووتانی).
Fuel cell: ئامێرێکە وزەی کیمیایی دەگۆڕێت بۆ وزەی کارەبایی. باوترین سووتەمەنی هایدرۆجینە کە تاکە بەرهەمی لاوەکی هەڵمی ئاوە.
جیۆلۆجی: سیفەتێکە کە باس لە هەموو شتێک دەکات کە پەیوەندی بە پێکهاتەی فیزیکی زەوی و مادەکانی و مێژوو و ئەو پرۆسانەی لەسەری ڕوودەدەن. ئەو کەسانەی لەم بوارەدا کار دەکەن پێیان دەوترێت جیۆلۆجی.
گەرمبوونی گۆی زەوی: بەرە بەرە بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی گشتی بەرگەهەوای زەوی بەهۆی کاریگەری گەرمخانەیی. کاریگەرییەکە بەهۆی زیادبوونی ئاستی دووەم ئۆکسیدی کاربۆن و کلۆرۆفلۆرۆکاربۆن و گازەکانی دیکە لە هەوادا دروست دەبێت کە زۆربەیان بەهۆی چالاکییەکانی مرۆڤەوە دەردەچن.
هایدرۆجین: سووکترین توخمە لە گەردووندا. وەک غازێک بێ ڕەنگ و بێ بۆنە و لەڕادەبەدەر دەسووتێت. پێکهاتەیەکی زۆرێک لە سووتەمەنی و چەوری و ئەو ماددە کیمیاییانەیە کە شانە زیندووەکان پێکدەهێنن. پێکدێت لە پرۆتۆنێک (گەردیل) و ئەلکترۆنێک کە بەدەوریدا دەسوڕێتەوە.
داهێنان: (v. داهێنان؛ adj. داهێنان) ڕێکخستن یان باشترکردنی بیرۆکە، پرۆسە، یان بەرهەمێکی هەبوو بۆ ئەوەی نوێتر، زیرەکتر، کاراتر، یان بەسوودتر بێت.
لای: ناوی گشتی گیراوەی سۆدیۆم هایدرۆکساید (NaOH). زۆرجار لایە لەگەڵ زەیتی ڕووەکی یان چەوری ئاژەڵ و پێکهاتەکانی تر تێکەڵ دەکرێت بۆ دروستکردنی سابوونی بار.
زانای ماددە: توێژەرێکە کە لە پەیوەندی نێوان پێکهاتەی ئەتۆمی و گەردیلەی ماددەیەک و تایبەتمەندییە گشتییەکانی دەکۆڵێتەوە. زانایانی کەرەستە لەوانەیە کەرەستەی نوێ پەرەپێبدەن یان شیکاری ئەوانەی کە هەن. شیکردنەوەی تایبەتمەندییە گشتییەکانی ماددەیەک وەک چڕی و بەهێزی و خاڵی توانەوەی دەتوانێت یارمەتی ئەندازیاران و توێژەرانی دیکە بدات باشترین مادە هەڵبژێرن بۆ بەکارهێنانی نوێ.
مۆلیکول: کۆمەڵێک ئەتۆمی بێلایەنی کارەبایی کە نوێنەرایەتی بچووکترین بڕی مومکین لە پێکهاتەیەکی کیمیایی دەکەن. مۆلیکولەکان دەتوانن لە جۆرێک لە ئەتۆم یان جۆرە جیاوازەکانی ئەتۆم پێکهاتبن. بۆ نموونە ئۆکسجینی ناو هەوا لە دوو ئەتۆمی ئۆکسجین (O2) پێکهاتووە، ئاویش لە دوو ئەتۆمی هایدرۆجین و یەک ئەتۆمی ئۆکسجین (H2O) پێکهاتووە.
پیسکەر: ماددەیەکە کە شتێک پیس دەکات، وەک هەوا، ئاو، مرۆڤ، یان خۆراک. هەندێک لە پیسکەرەکان مادەی کیمیایین، وەکو قڕکەر. پیسکەرەکانی تر دەتوانن تیشک بن، لەوانە گەرمی یان ڕووناکی زۆر. تەنانەت دەتوانرێت گژوگیا و جۆرە داگیرکەرەکانی تر بە جۆرێک لە پیسبوونی زیندوو هەژمار بکرێت.
بەهێز: سیفاتێکە کە ئاماژەیە بۆ شتێک کە زۆر بەهێزە یان بەهێزە (وەک میکرۆب، ژەهر، دەرمان، یان ترش).
نوێبووەوە: سیفەتێکە کە ئاماژەیە بۆ سەرچاوەیەک کە دەتوانرێت بۆ ماوەیەکی نادیار بگۆڕدرێت (وەک ئاو، ڕووەکی سەوز، تیشکی خۆر و با). ئەمەش جیاوازە لەگەڵ سەرچاوە نوێنەبووەکان، کە دابینکردنیان سنووردارە و دەتوانرێت بە شێوەیەکی کاریگەر کەمبکرێتەوە. سەرچاوە نوێنەبووەکان بریتین لە نەوت (و سووتەمەنی بەردینی تر) یان توخم و کانزا تاڕادەیەک دەگمەنەکان.